جوان آنلاین: جام جهانی فوتبال معمولاً در حافظه ملتها با گلها، نتایج و قهرمانیها ثبت میشود، اما هر جام جهانی، لایههای پنهانتری نیز دارد که کمتر دیده میشوند؛ لایههایی از فرهنگ، سیاست، رسانه، هویت و زندگی روزمره مردمانی که میزبان بزرگترین رویداد ورزشی جهان هستند. کتاب «پرسه در لوسیل» نوشته مهدی مافی، از همین زاویه به جام جهانی ۲۰۲۲ قطر نگاه میکند؛ نه صرفاً به عنوان یک مسابقه ورزشی، بلکه به مثابه یک رخداد تمدنی که میتواند روایتگر تصویری متفاوت از جهان اسلام در برابر نگاه غالب رسانههای غربی باشد.
در سالهای اخیر، سفرنامهنویسی ایرانی از شکل سنتی خود فاصله گرفته و به سمت روایتهای مسئلهمحور حرکت کرده است. نویسنده دیگر تنها گزارشگر جغرافیا نیست؛ او تلاش میکند از خلال یک سفر، مناسبات فرهنگی، اجتماعی و رسانهای را نیز تحلیل کند. «پرسه در لوسیل» را میتوان در همین چارچوب خواند. این کتاب بیش از آنکه شرح مسیرها و مکانها باشد، ثبت مواجهه یک نویسنده ایرانی با رویدادی جهانی است که در قلب یک کشور عربی برگزار میشود.
قطر پیش از جام جهانی برای بسیاری از مردم جهان کشوری کوچک در حاشیه خلیج فارس بود؛ کشوری که بیشتر با ثروت گازی و سرمایهگذاریهای اقتصادی شناخته میشد. اما برگزاری جام جهانی، این کشور را به مرکز توجه رسانههای جهان تبدیل کرد. میلیونها نفر به دوحه و شهرهای اطراف آن سفر کردند و میلیاردها نفر از طریق رسانهها، قطر را تماشا کردند. در چنین شرایطی، مسئله اصلی تنها فوتبال نبود، بلکه تصویرسازی از یک کشور مسلمان و عربی در برابر افکار عمومی جهان بود.
«پرسه در لوسیل» دقیقاً در همین نقطه اهمیت پیدا میکند. مهدی مافی تلاش میکند از پشت صحنه تصاویر رسمی عبور کند و تجربه زیسته خود را از این رویداد روایت کند. او نه به دنبال ستایش بیقید و شرط میزبان است و نه گرفتار کلیشههای رسانهای. حاصل این نگاه، متنی است که خواننده را با واقعیتهای کمتر دیدهشده جام جهانی قطر آشنا میکند.
یکی از ویژگیهای مهم کتاب، توجه به شهر لوسیل است؛ شهری که عملاً نماد جام جهانی قطر شد. ورزشگاه لوسیل میزبان مهمترین مسابقات جام از جمله دیدار نهایی بود. اما لوسیل فقط یک ورزشگاه نیست؛ نمادی از پروژهای بزرگ برای نمایش تواناییهای جهان عرب در میزبانی یک رویداد جهانی است. نویسنده با پرسهزدن در خیابانها، ایستگاههای مترو، مراکز خرید و فضاهای عمومی این شهر، تصویری زنده از جامعهای ارائه میدهد که میان سنت و مدرنیته در حرکت است.
اهمیت کتاب در این است که مخاطب ایرانی را از زاویهای متفاوت با جام جهانی مواجه میکند. بخش بزرگی از روایتهای رسانهای درباره این رویداد، محدود به زمین فوتبال بود، اما واقعیت آن است که جام جهانی قطر، میدان رقابت روایتها نیز بود. از ماهها قبل از آغاز مسابقات، رسانههای غربی تلاش کردند با تمرکز بر موضوعاتی خاص، تصویری منفی از میزبان ارائه کنند. در مقابل، قطر میکوشید چهرهای متفاوت از فرهنگ عربی و اسلامی به نمایش بگذارد. این کشمکش رسانهای، خود بخشی از داستان جام جهانی بود.
«پرسه در لوسیل» به خواننده نشان میدهد؛ چگونه یک رویداد ورزشی میتواند به بستری برای بازنمایی فرهنگی تبدیل شود. نویسنده در خلال مشاهدات خود، از حضور هواداران کشورهای مختلف، تنوع فرهنگی موجود در خیابانها و گفتوگوهای میان مردم سخن میگوید. در این روایت، فوتبال تنها نقطه آغاز است و آنچه اهمیت مییابد، مواجهه ملتها با یکدیگر است.
از سوی دیگر، کتاب واجد نوعی نگاه رسانهای نیز است. مافی به عنوان نویسندهای که تجربه فعالیت در عرصه رسانه را دارد، به خوبی میداند؛ هر تصویر چگونه ساخته میشود و هر روایت چگونه میتواند افکار عمومی را شکل دهد. به همین دلیل، متن او صرفاً توصیف نیست؛ بلکه نوعی خوانش انتقادی از فضای رسانهای پیرامون جام جهانی نیز به شمار میآید.
در روزگاری که بخش بزرگی از شناخت ما از جهان از طریق شبکههای اجتماعی و رسانهها شکل میگیرد، اهمیت چنین آثاری دوچندان میشود. سفرنامههایی مانند «پرسه در لوسیل» فرصتی فراهم میکنند تا مخاطب با روایتی دستاول مواجه شود؛ روایتی که نه از پشت میز تحریریههای دوردست، بلکه از دل تجربه میدانی شکل گرفته است.
نکته مهم دیگر، پیوند این کتاب با مسئله هویت است. جام جهانی قطر نخستین جام جهانی برگزارشده در یک کشور عربی و مسلمان بود. همین ویژگی باعث شد بسیاری از مردم منطقه، این رویداد را صرفاً متعلق به قطر ندانند و آن را موفقیتی برای جهان عرب و جهان اسلام تلقی کنند. نویسنده نیز در بخشهای مختلف کتاب به این احساس مشترک اشاره میکند؛ احساسی که نشان میدهد؛ ورزش چگونه میتواند به ابزاری برای تقویت هویت جمعی تبدیل شود.
در نهایت، «پرسه در لوسیل» را میتوان فراتر از یک سفرنامه ورزشی دانست. این کتاب تلاشی برای ثبت یک لحظه تاریخی است؛ لحظهای که در آن فوتبال، فرهنگ، رسانه و سیاست به هم گره میخورند. مهدی مافی با نگاهی مشاهدهگر و روایتمحور، کوشیده است تصویری از این تجربه ارائه دهد که سالها بعد نیز ارزش خواندن داشته باشد.
شاید مهمترین دستاورد کتاب همین باشد که جام جهانی را از قاب محدود نتایج و آمار بیرون میآورد و آن را به عنوان یک رخداد انسانی و فرهنگی بازخوانی میکند. از این منظر، «پرسه در لوسیل» تنها روایت یک سفر به قطر نیست؛ روایت مواجهه با جهانی است که در چند هفته، در خیابانهای یک شهر کوچک عربی گرد هم آمده بود و تصویری تازه از ارتباط میان ملتها را به نمایش گذاشت.
